Stari grad Vranduk, jedan od najznačajnijih srednjovjekovnih utvrđenih gradova u Bosni i Hercegovini, vjerovatno je podignut krajem 14. stoljeća na izuzetno važnoj strateškoj saobraćajnici. Od samog osnivanja pa sve do 1463. godine bio je banski, a potom i kraljevski grad. Ujedno je bio jedini utvrđeni grad u župi Brod, jednoj od sedam župa srednjovjekovne Bosne.

Prvi put se u historijskim izvorima Vranduk spominje 1410. godine. U njemu su bosanski kraljevi primali izaslanstva, sklapali ugovore i izdavali povelje. Brat kralja Tomaša, Radivoj, u dokumentima se navodi kao – „knez od Vranduka“. Izvan samih zidina, u naselju Varošišće, oko 2,5 kilometra udaljenom od utvrđenja, razvilo se veće trgovačko–obrtničko naselje. Tu su franjevci osnovali samostan i sredinom 15. stoljeća izgradili Crkvu sv. Marije.

Vranduk je svoj puni razvoj doživio tokom 15. stoljeća. U njegovoj okolini formiran je i sistem odbrambenih objekata, a unutar zidina postojalo je manje naselje poznato kao „sotto Vranduch“. Posebnu pažnju ovom gradu posvetio je kralj Tomaš, koji je ispod utvrđenja podigao Crkvu sv. Tome, svog zaštitnika, za koju je dobio i posebne papinske povlastice. Istovremeno je ojačao bedeme i dodatno uredio grad.

Osmanlije su Vranduk u više navrata opsjedale, a konačno ga zauzimaju 1463. godine. Tokom pohoda Eugena Savojskog na Bosnu 1697. godine, grad je zaobiđen zbog njegove teške osvoji­vosti. Početkom 18. stoljeća formirana je Vrandučka kapetanija, a u 18. i početkom 19. stoljeća tvrđava je služila i kao zatvor za političke protivnike. Austrijske trupe su je zauzele 1878. godine i u njoj držale posadu sve do 1890. kada je konačno napuštena.

Stari grad Vranduk pripada tipu brdskih utvrđenja. I pored kasnijih intervencija, očuvao je izvorne arhitektonske oblike koji podsjećaju na rana rješenja evropske fortifikacijske gradnje. Centralna kula je u srednjem vijeku bila znatno viša, dok je prostor obora bio podijeljen zidom. Mala kula i istočni zid naknadno su dograđeni radi dodatne zaštite ulaza u tvrđavu. Unutar kompleksa nalazilo se više objekata različite namjene, a pronađeni su i ostaci takozvane „Dizdareve kuće“.

Ako se Vranduk danas posmatra i iz zraka, snimci posebno dobro otkrivaju njegov položaj iznad kanjona rijeke Bosne – kako dominira uskim prolazom i prirodnim putem koji je stoljećima bio od ključnog značaja. Upravo ta perspektiva, zajedno s kadrovima sa samog lokaliteta, dodatno pomaže da se razumije zašto je ova tvrđava imala takvu stratešku ulogu kroz historiju.

Tokom arheoloških istraživanja unutar zidina pronađeni su brojni nalazi iz srednjeg vijeka i osmanskog perioda – posude, nakit, novčići, alatke i mamuze. Svi artefakti danas su pohranjeni u Muzeju grada Zenice.

Besplatno se pretplatite na Youtube kanal Avaz TV.